Temple of Hope

Tempelhofer Feld was operating as an airfield as early as in 1909, however, its designation as Berlin’s main airport and its expansion began in the 1920s, which took on a whole new meaning following the establishment of the Third Reich, as Nazis decided to turn it into a ‘large airport’, dovetailing their ‘great’ idea of Germania. Situated in the south of central Berlin, in the district (Bezirk) of Tempelhof-Schöneberg, it was famously used by the Allied Powers for an airlift in 1948-1949 to come to the aid of residents of West Berlin whose access to crucial supplies were blocked by the East German authorities. Through those 11 months, the residents of West Berlin’s only hope of survival was goods received from the air, and Tempelhof provided the necessary base.

Long gone are the days of divided Berlin and the site, referred to in official Berlin maps as the ‘ehemalige Flughafen Tempelhof (the former Tempelhof Airport) was turned into a massive public space, a green refuge in a city that does not otherwise lack green space all that much anyway. It has remained popular with locals who use the site for various activities ranging from barbecuing, flying kites, or playing mini golf. It was my local running spot when I lived in Neukölln in the Spring of 2013. 

The ‘Tempelhof Question’, the challenge to come to a collective decision on what to do with a site of such significance in scale in a very central location in Berlin, a city whose 1990s oversupply of housing in the hopes of making the capital great once more, is acutely falling short of providing shelter for its diverse and ever growing population has caused much controversy in the recent past. The Tempelhofer Feld visitors enjoy 386-hectare of open space (1.5 times the size of Monaco) and the park is home to urban gardening beds, sitting adjacent to a major mosque and public pool. A public referendum in May 2014 turned in favour of those trying to protect the site from any future development by putting in restrictions for planning consent but the discussions were already at their peak shortly before I ended my 3-month long Berlin stint at the end of May 2013. Berliners decided to rid the city officials and their business developers of a very profitable deal.

And as soon as I moved back to London, the protests in Gezi Park erupted in Istanbul and I found myself reflecting on this very recent Tempelhof experience. Gezi protests had come at the tail-end of a streak of incidents where spaces frequented by the public with embedded memories were being streamlined to redevelopment programmes, stripping them of their former qualities: in most cases limiting public access and as in the case of Gezi Park, completely transforming the former functions of what is one of a handful of parks in central Istanbul. I was able to observe the developments around Gezi Park just as closely, in flesh and in spiritual solidarity, as I was for Tempelhof.

Today, a discussion barely registered in the public domain in 2013 is surrounding Tempelhofer Feld. The hangars of the former airport are now homes to around a 1,000 refugees who have fled from conflict zones, primarily from Syria. Last night, I attended an evening of performances by three teenagers who live in the makeshift, temporary housing allocated for the refugees. Titled ‘1.2 Square Meters’, the performances, theatrical insofar they were on a stage and the audience faced them, and otherwise very real, were a combination of spoken word, some singing and dancing, and a recitation of a scripted text reimagining the ages old pan-Arab dream in the embodiment of the Palestinian Uday, ultimately rejected by Abdulrahman and Moamen, the Syrian kids whose survival reflected a simple hope of survival in a foreign country.

The evening was organised by Alexander Schröder, an actor, director and a drama teacher at the Universitaet der Künste, Berlin, who revealed he sneaked into the refugee encampment to ‘seek out his neighbours with the honest and a great feeling of curiosity’ adding that it is this ‘curiosity that would help people integrate with one another’ as against a top-down dicta of what integration means and how it should be achieved.

For the past two months, I have been volunteering as a performer to the ‘immersive theatre’ experience called You Me Bum Bum Train, a show in which I took part as audience in 2011. An audience member goes through ‘scenes’ that reflect real-life situations and put the audience member on the spot, to react to the environment surrounding them — one of the scenes mimcking the the painful and often disastrous journey many migrants resort to between Calais and Dover, in the hopes of a better life.

The testimonials from audience members who go through the experience all reflect one thing: they could not have imagined being put through such stress in real life. They immediately sympathise with the plight of people who seek refuge in a foreign and largely a hostile environment. I was proud to take part in a minute role in this mega-production, whose producers are now dismantling the set and the props and will donate tonnes of spare materials to people across campsites in Calais.

After the end of the 1.2 M2 performance, we took a quick break and re-emerged at the performance room of the DTK Wasserturm. A 130-year old building that served as a source of life for Berliners in this part of Kreuzberg nowadays houses a youth and culture centre and were generous enough to allocate the Theatergruppe Tempelhof space to practice and perform. We heard Alexander’s introductory speech and had a chance to ask questions to the kids. The excitement with which they put their performance together and the childish mockery they make of each other and the world was clearly observed. They were enjoying themselves and said they all wanted to ‘continue doing more theatre’. The challenges are profound: they are struggling to be ‘formalised’ through paperwork which is causing them all sorts of logistical problems. They are being shuffled across different areas of the camp with each attempt to best manage the limited shelter resources; some of the kids now have access to schooling (though they, like all kids, do like to skip classes), and there are curfews in place to make sure they get back to their shelters before too late. While intra-community issues seem to be at minimum from what we’ve heard, separation of boys’ and girls’ lives also mean they cannot often come together to play, and train. 

While the audience, probably all very curious about the journeys these kids have had to go through, tried to keep the focus of the questions on the performances, one audience member couldn’t help but ask what the kids ‘felt towards the people who smuggled them on boats from Turkey to Greece’, which, by that point, as we learned, was the way most of them made their way here. The interpreter who has a shared destiny with the boys mainly shrugged her shoulders but the kids were not shy about revealing the hard truth that is clear to all of us: they were harassed, exploited and exhausted. They all shared one sentiment, too: they missed their mothers. They were sent by their families, probably in order to resist being taken up by Daesh or suffer from conflict, but also to seek hope for the rest of their lives, just about starting in earnest.

It was a humbling evening to finish off a week-long trip to Berlin that started with a stag weekend and included frequent visits to meet old friends, make some new, and places that bring back tremendous shared and personal memories in a city that I have always had very special connections to. At the nearby ‘Kneipe’ we deliberated questions raised by the audience and tried to understand a little more about these kids’ worlds, helped by Malte who has been working with them for the past three months. Exposing kids to such traumas and confronting them with questions might have come across more disturbing to us than it was for the kids actually. Their focus seemed to be getting on with the rest of their lives — however, as they had claimed in some of their spoken words, they have so far not found the ‘heavenly spoils’ they were expecting from Germany. But then as Aisha put it bluntly, they haven’t really seen much of the world except for Tempelhof, though Alexander is now trying to take them on tours across the city. With open eyes and minds, they’ll hopefully be cherishing each and every moment.

Tempelhof, a temple of hope, is also deliberating its own future, once again. Only three years after securing public backing in restricting development on the parkland, a new question looms large: should the restriction be lifted so that permanent structures can be built to accommodate the ever increasing number of incoming migrants? Or would this open the floodgates to nullify a legacy of collective decision-making and legal ownership of public commons, i.e. a new era of laissez-faire for future developments across Berlin’s held dear public land and properties? Opinions are divided and politicians use them to their will: ‘hippies who want to protect Tempelhof won’t help migrants’ is a potentially cynical incursion, and a tough one to stand up to. Perhaps, the new neighbours will start weighing in on the issue — after all this area has borne hopes of survival for many, across generations, and it will continue to do so.

Berliner Mauer geek's early moring cycling

On early May Bank Holiday in the UK, I took the opportunity on the back of an unexpected early wake-up, to trace parts of the Berlin Wall along the Mitte-Kreuzberg border. As I randomly happened to be cycling from the Charite, southwards on Wilhelmstrasse, I realised I would cycle through Zimmerstrasse where the wall once stood.

Utilising my Berlin Wall App, I decided to check out some of the landmarks in the area, starting with this observation tower on Erna-Berger-Strasse, to the right of the picture. To the left of the picture, on the background, you can see the building of the Federal Ministry of the Environment - where a part of the wall has been preserved and integrated into the building. So, actually, on the ground floor, when you look through the front window, you see pieces of the wall, next to which the canteen workers were heaving their breakfast before the morning shift. 

 

I only recalled visiting the Topografie des Terrors (TdT) on one of my earlier visits to Berlin (during 2005-2008 period) after I came across again, this morning, on Zimmerstrasse. The building to the right is the current Federal Ministry of Finance - at the centre, you can see a stretch of the wall, with the exhibition (TdT: http://www.topographie.de/en/) to the left of it.

The Ministry of Finance building also happens to be the House of Ministries during the DDR period - somewhat the epicentre of DDR government politics.In 1965, a man named Heinz Hozapfel made a spectacular escape, with his family, from the top of the building: He hid in the toilet for the evening, and after the nightfall utilised a rope (with help by others) as a cableway to launch the family and glide them to freedom over the Wall.
 

Here is a Spiegel article from the time: http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-46273676.html
...and here is a Die Welt article from 2000: http://www.welt.de/print-welt/article536957/Mit-der-Seilbahn-ueber-die-Mauer.html

 

Not far from the Ministry of Finance (to its west), and a stone's throw away from Checkpoint Charlie (to its east) is a permanent exhibition of some of he curiosities about the ways of how STASI (the DDR State Security) worked. It was too early in the morning for me to visit (the exhibition opens daily from 10 AM), but I need to come back as many would know my curiosity into the subject: http://ocavusoglu.blogspot.de/2007/03/elveda-stasi.html

Here is a juxtaposition with the building to the right, a wasteland (part of former 'death strip) to the left and a hot-air balloon, sponsored by Die Welt to the right.

Speaking of Die Welt, it is well worth mentioning the standpoint of Axel-Springer Publishing Company, that publishes Die Welt, among a number of other daily newspapers and magazines in Germany.

Axel Springer was an idealist who built his empire right at the border between the Federal Germany and the DDR (more on the building here: http://de.wikipedia.org/wiki/Axel-Springer-Hochhaus
His ideology was simple: "believing in German unity", though a conservative one at that.
It is rather less well-known that Die Welt, somewhat similar to the Daily Mail in the UK, ran a hate campaign against the leftists in the era of 1960s, and the infamous RAF. Rudi Dutschke was one leftist, shot in the street by a young boy, as he was being targeted by Die Welt, in 1968. 

While Axel-Springer Strasse (where I took this picture) is an amalgamation of out-of-place contemporary architecture, reminiscent of Potsdamer Platz, as it happens to be one of many former "death strip" areas, the irony lies in its neighbouring Rudi-Dutschke Strasse (formerly Kochstrasse), renamed in the honour of Rudi Dutschke after the leftist newspaper Tageszeitung (taz)'s persistent campaign. 

Even less-known is the work of the artist Peter Lenk "Peace Be With You" on the side of the wall of taz building that directly faces the Axel-Springer Hochhaus. The work clearly mocks the many penis-based cheap news that the likes of Die Welt and many other Axel-Springer publications spam the German society with: http://open.salon.com/blog/lost_in_berlin/2009/12/04/berlin_newspaper_erects_provocative_artwork

Tracing the Wall has been made easy by numerous attempts of the city authorities. Other than this useful app that I have been using (http://www.berlin.de/mauer/wo-war-die-mauer/app.en.html), the city has marked areas where the Wall once ran and demarcated streets with "Mauerweg" signs to keep Wall commuters along the path of where it used to stand.

 

As described earlier, there is still a plethora of 'waste land' in inner Berlin. The most famous regeneration attempts of these areas, made derelict as they used to form 'death strips' (the areas between the Wall and the frontier barrier where the Allied soldiers guarded), of course, include Potsdamer Platz. However, as Berlin was admittedly overbuilt in the 1990s with the hopes of relocation of mass populations across from Germany, there was less need to keep building for periods of time (and there may be other reasons, too).  

 

Today, you still come across areas in these wastelands that now make ways for new office blocks and luxury apartments, 24 years after the Wall has come down. 

 

...and little did I know that my daily cycling commute, through Heinrich-Heine-Strasse towards Moritzplatz went through a border crossing, here, demarcated by one of many information boards around the city.

Many people allegedly attempted to cross the border here in vehicles, speeding through border police and the physical barriers - while, unfortunately, many of these attempts ended in misery. Today, Moritzplatz, at the heart of Kreuzberg, is relevant in two interesting ways (if not more):
It is an area where land prices skyrocketed more than anywhere else and it houses a refugee/asylum camp of Nigerians (and other Africans) on the park at the square where some of Germany's Occupy movement resided a few years ago.

aimee und jaguar

A few days ago, I was cycling back home from work, at a rather unusually slow pace and in a much missed feeling of appreciating my surrounding. It was a warm summer evening. I cycled through small streets and alleyways opening up to main roads passing by families and strollers looking at them from a slightly elevated view. It was then I realised I missed traveling across the city on an overground train observing the life on the streets from the perspectives of buildings.

Then I missed taking the S-bahn in Hamburg between Sternschanze and Altona or in Berlin cutting all the way from the east all the way to the west. Observing the people in the train, reading their newspaper, talking to their friends, thinking about getting back to their homes. At the same time, I could see people walking when we approached stations, taking a left turn into the small street with that man, or taking my child into my lap like that woman. Contrary to what many people think, I never lived in Germany, maybe for that reason, I always attached myself into those stories that I could so easily observe or create. I have rarely taken an overground train in London, especially in the evening. Only when I lived for a few months in Streatham Hill, last winter, I would take a train from Farringdon, swim through the endless estates of South London, gaze upon the misty Brockwell park through a winter evening's fog. A few days ago, I felt I missed cruising over the city, watching my fellow citizens...

...

On another evening, I came upon a film called Aimee and Jaguar at the Prince Charles Cinema, a central-London favourite. I went home and downloaded it, to go back to it this morning. It is years 1943-1944, Berlin. Aimee married a Wehrmacht soldier at the age of 20, and has 4 kids from him. Her husband is away at the Eastern front, trying to keep hold of Berlin against the Soviets. Aimee seeks re-vitalisation in her life and enjoys small gifts from a flirt with another army general.

Jaguar is a Jew and she is working under disguise at a Nazi sympathetic newspaper assistant editorial. She is in love with words and poetry, and an adventurous, almost a carefree lady who is bitterly sarcastic at the unfairness of life, yet tries to secure an escape for herself and her close friends from Germany at the height of the Jew hunt by the Gestapo and the SS.

Ilse is Jaguar's girlfriend and she provides shelter for Jaguar until one evening when Ilse's communist father decides he will not be able to help a Jew hide in his house when he realises that Jaguar is a lesbian and that his daughter Ilse is in love with her.

Jaguar seduces Aimee, who is at first skeptic but is in search for a 'new feeling' after having been deprived of love that was never there through her marriage with Günther. Aimee seeks new friendships with Jaguar and her company, Ilse is more and more frustrated at losing Jaguar to Aimee and is worried that Jaguar will throw away her chance to escape Berlin, incapable of leaving Aimee behind.

The love between the two women grow when Jaguar finally reveals to Aimee that she is a Jew, and Aimee, in whom a deep insecurity has been embedded, draws closer to Jaguar, possibly succumbing under the responsibility of being the wife of a Nazist soldier, added to her tender emotions to Jaguar and the emerging chance of 'taking care of someone' she loves.

...

Berlin, 1943-1944, the city is rapidly being destroyed. Once the dreamland of Germania, the city is under constant mist, smoke, smell of burned flesh, blood, mortar and explosives. Everyone is dressed in brown, even the most exclusive hotel gatherings have a darker shade of grey overcasting the golden glamour. The city looks fatally beautiful even in its destruction. A beauty under depression, or the beauty of the depression. Ones who created the metropolis are now causing its total destruction. None stranger than Deutsche Bank (the funders of the research project I am working for) have sold the golds of the Jews to traders to 'neutral' countries, none stranger than my home country, Turkey, to provide more funding to the fascist regime and its army, the Wehrmacht. Those, who made, destroyed and re-made Germany.

A romantic ideology, suppressed by contemporary Germans for decades, one that created the 'fatherland's soul, its philosophy and its rich cultural heritage; that has recently been borough back to drama by films such as Aimee und Jaguar and many others. Aimee und Jaguar is an impressive, touching film about a real story that took place during one of the most cruelsome events of the recent past, is being told by a cast and crew that is dominating the contemporary German cinema industry with its familiar directors, producers and actors. Juliane Kohler (Aimee) was Eva Braun in der Untergang, in which also Ulrich Mattes was cast in a much more significant role as Goebbels (the SS who arrested Jaguar in Aimee und Jaguar, a 1999 production). Johanne Wokalek (Ilse) is Gudrun Elssin in the recent der Baader Meinhof Komplex, in which Martina Gedeck (Ulrike Meinhof) made worthy of her performance previously in das Leben der Anderen

Familiar faces, and familiar feelings. A warm Sunday morning brought back memories that I had just recently been missing of places that I associated with. Stories that once were, long forgotten, now re-lived. Traumas re-visited, coldness re-shivered for. I felt like I did the anticipated city-gazing over the rail tracks, following Aimme and Jaguar's love that was a fable, glimpse of a possibility in the impossible.

-----
24-31 August 2009, London.

"Brokedown Palast"

I admit that it is already an outdated subject, that it's "vorbei" but the fate of Palast der Republik, DDR and the history behind segregated Germany and the recent unification have been haunting me again, recently. On a lucky coincidence I laid my hands on "Stasiland" for £3 and revived some Stasi insight I was faced with in my first-ever visit in 2005. Here's a video I came across today.



If you don't mind the funny accent and want to see how this building meant for some as something more than a symbol of bad memories, give it a shot. It tells about the process including the decision given by the German parliament (2003) to bring down the building, and what it is going to be replaced with.

I know there has been bunch out there dealing with Palast der Republik discussions over the last years, so if anyone's to throw in links/contacts about, you're more than welcome. In the meanwhile, I saw "das Leben der Anderen" for the 2nd time over the weekend, maybe it's time I try writing something in English after my lengthy review of it last year.

Stasiland

I cannot recall when I developed a certain consciousness and interest in Germany. As far as my German classes in High School (that ran for 3 years) were concerned, I was not much interested in Freiburg being on the border of 3 neighbouring countries, or how I would get around in the country by memorising the traffic signs. University years have introduced many eventful stories that attached me to Germany.



Endless visits to Hamburg made this, what some recall a 'village', city very special for what it's worth with all its diversity. I've seen the World Cup 2006 Final here, stalked one of my favourite film makers (Fatih Akin) and had quite a chat while distracting him from his business meeting, seen the city covered under snow, smelt its spring-fever, heard legendary David Gilmour of Pink Floyd, been in and out of love in this city. I've had peaks of joy and despair, loneliness of a death roll, coldness of extreme grey, as well as heat of passionate love in and for Berlin which still remains as one of my top destinations. Had mitfahr rides across the country, troublesome hitch-hike from Stuttgart to München, 3 single-day visits to Köln, long train rides over Westphalia, a welcoming long weekend in Düsseldorf, driving on its Autobahns, out-of-necessity ride through Göttingen, been a true customer of Germanwings for a period, met dozens of Germans here and there across Europe, longed for Leipzig and Dresden.



Wim Wenders (der Himmel über Berlin, Alice in den Städten), Olivier Hirschbiegel (das Experiment, der Untergang) all helped enhance a deeper visual insight to what this troubled land incorporated. The troubles had been injected into my blood long ago in Istanbul when I saw The Believer. I have set out once to live my own Im Juli riding trains and hitch-hiking my way from Denmark through Germany, all the way to Istanbul not so long ago. On and off interest in architecture and especially Bauhaus, history courses I took relating to inter-war and Nazi regime eras meant I was already deeply affiliated with this country even before I knew it. And now, since my last visit to Berlin in February 2007, my prolonged return to the land of 'wurst' came recently with literature. Not only that I have decided grab another Hesse book (who had major impact on me especially with Demian and Steppenwolf) only to realise that I might have out-matured (pretty bold statement!) parts of what he has to offer; I have come across another one, from the other side of the wall that brought back memories intertwined with imagination: a book called Stasiland.

Australian lawyer and radio/television producer Anna Funder cleverly tells of the stories behind the Wall she has heard from witnesses during her visits to what was formerly East Germany in the mid-1990's. She was working in Potsdam in 1997 at the Australia Centre and paid visits to Leipzig, Dresden and Berlin to reveal secrets braided by a population with a cliché remark "more spies than spied ones", as to remind the Turkish readers of the Second Constitutional Era of the Ottoman Empire under the monarchy of Abdulhamid II. The first few chapters of Stasiland constructs the background of the author, her affiliation with the German language and curios follow-up on some stories to track down ex-"victims" of the Stasi (Ministiry of State Security; Ministerium für Staatssicherheit). Mainly due to German officials shying away from facing the "embarassment" of the existence of the Stasi, a theory suggested as one of the motivations to bring down the building of the former headquarters of DDR in Berlin, Funder finds few support in going through the sensitive cases of the Iron Curtain era. This is exemplified in a story of the opening chapters by Miriam Weber who struggles to arrange a funeral for her husband who was sensationally revealed 'dead' in prison. Weber fights her way around to find out the real cause behind her husband's death but her efforts end in disappointment. A run-away herself, who tried to cross the Berlin Wall on the New Year's Eve in 1968, Weber is one of the characters in Funder books that give us a hint of some of the dark sides of the Stasi.



As written in an earlier blog, I had come to know about Stasi in my first visit to Berlin in 2005, when some guy was putting up banners on a cardboard cursing Stasi and trying to create roots between the then's Chancellor Gerhard Schröder who was running for the elections, heading his part, the SPD. Now, whether the strongest and the most traditional Social Democrats of Europe had strong ties with the Stasi of the East is another argument, however amount of stories that will be uncovered from the pre-unification of Germany is something I am keeping a close eye on. Just over a year ago, Florian Henkel von Donnersmarck rightfully claimed an Oscar prize with das Leben der Anderen that had a very cool approach to a highly contested issue: censorship in East Germany, and Stasi's role in spying individuals' attempts to overcome the obstacles against 'reach for freedom of expression'. Now, I am a big sceptic of movies and literature that try to dagger a knife into the hearts of ex-communist regimes by ditching about what went wrong in East Germany, or the Soviet Bloc. After all I had found das Leben der Anderen to be much more cleverly done by, say, Goodbye Lenin and my initial impressions of Stasiland are along the same witty lines of Donnersmarck's work. Suffice to say, it is a recommended reading to get some grasp of what was laid hidden behind the Wall.

"Pinch of salt" edit: As I read on, I come across passages where the criticism against some bad aspects of Stasi are, on wider, directed against ideologies in what seems to be a vaguely mix-up's of (non-Marxist) Communism and "non-democratic" (as claimed by Funder) State Secret Agencies. Nevertheless, the narrative is very appealing. So don't forget to take your pinch of salt for what it's worth.

elveda stasi

Stasi, kısaca Staatssicherheit (Ministerium für Staatssicherheit), Türkçe karşılığı ile “Devlet Güvenlik Bakanlığı”, Doğu Almanya’nın gizli istihbarat şebekesinin ismidir. Stasi ile tanışıklığım 2005 yazında Berlin’i ilk defa ziyaret ettiğimde Brandenburger Tor ile Reichstag arasında bir yerlerde bir duvarın kenarında anti-Stasi ve anti-SPD (Sosyal Demokrat Parti) propoganadası yapan saçı sakalına karışmış bir Alman sayesinde olmuştu. Adamcağız, SPD başkanı ve dönemin başbakanı Gerhard Schröder aleyhine konuşmalar yaparken, yanındaki mantar panosunu Stasi sorgulamalarında işkence görmüş veya bir şekilde istihbarat bağlantısı yüzünden hayatlarını kaybetmiş insan fotoğrafları ile süslemişti.

Tam da seçim dönemiydi. Yıllardır merak ettiğim ve ilk görüşte aşık olduğum Berlin’in tüm metro ağında iki ana haber veriliyordu o günlerde: Yaklaşan seçimler öncesi iki ana parti, iktidardaki SPD ve yeni iktidarı kazanmasına kesin gözüyle bakılan CDU+CSU (Hristiyan Demokrat Birlik ve Hristiyan Sosyal Birlik) ortaklığının anketlere göre oy dağılımları, ve bir sonraki yaz Almanya’da yapılacak Dünya Kupası’nda Alman Milli Takımı’nın başına getirilmesi gündeme gelen Christoph Daum ile ilgili haberler. İkisi de, gayet ilgili olduğum güzide başlıklar. İşte bu anti-propogandist adam da SPD’nin oylarına musallat olmak istemişti herhalde, zira, Schröder’in geçmişinde Stasi ile olan bağları üzerine bir tez oturtmaya çalışıyordu. Her baskıcı rejimde olduğu gibi, özellikle çözünen bir Doğu Almanya’da, gizli istihbarat servisinin (hele şimdi Almanya birleşmiş iken) ne kadar sempatik bir figür olmaktan uzak olabileceğini ve onunla bağlantısı olabilecek bir politikacının halkın gözündeki yerini tahmin edebilmeniz zor değil. Fakat, bu adamın iddiası çok fazla ilgi görmemiş olmalı ki, SPD, birkaç ay öncesinde yüzde 24’lerde seyreden oy oranını, Schröder’in karizmasının yardımı ve Merkel’in (CDU lideri) Maliye Bakanı aday adayının saçmalamaları sayesinde, seçim sırasında yüzde 34’e kadar yükseltti ve yüzde 40’larda oy alması beklenen CDU (+CSU) yüzde 35’lerde kalınca, birkaç ay sonra “büyük koalisyon” haberlerini İstanbul’dan takip edecek, ve o serin kış günlerini anımsayacaktım. O sıralar iyice merak saldığım Bauhaus akımı ile ilgili Bauhaus Archiv müzesini ziyaret etmeye giderken yanından geçtiğim CDU ana binasına baktığım antipatik bakış, sanırım Brandenburger Tor’un orada SPD’yi kötüleyen adamdan daha etkili olmuştu. Hem zaten, gene bu son seçimlerde, eski komünist parti, şimdi doğunun büyük partisi Sol Parti de oylarını epey yükseltmişti. İlginç bir seçim olmuştu Almanya’da ve ben Stasi ile ilgilenmeyi rafa kaldırmıştım.

Berlin’i ilk defa gördüğüm bu 3 günlük gezide en çok ilgimi çeken binalardan biri de, o zaman yıkılmak üzere duran ve son 4 ay içerisinde yaptığım son 2 ziyarette yıkılışına tanık olmak zorunda kaldığım Palast der Republik (Cumhuriyet Sarayı) binasıydı. Doğu Berlin’de, Berlin katedralinin karşısında kalan ve DDR (Alman Demokratik Cumhuriyeti, “Doğu Almanya”)’in sembolü olan turuncu camlı bu modern mimarinin klasik örneği, o zamanlar daha çok içine girmeye başlamış olduğum tarih-politika eksenli araştırmalarım içinde fevkalade önemli bir simge olarak çarpmıştı gözüme.

2006’nın bahar ayında Danimarka’da değişim programı kapsamıyla Aarhus Üniversitesi’nde okurken, “Nazi’lerin İktidara Gelişi” konulu bir ders almış, Elveda Lenin filmi üzerine yapılan konuşmalara çokça kez tanık olmuş (fakat filmi izlememiş), son dönem Alman filmlerini takip etmeye başlamış (Oliver Hirschbiegel’in Das Experiment veya der Untergang’ını pek beğenmiş), Hamburg’u keşfedip Fatih Akın’la tanışmış ve son olarak da gene Hamburg’da Almanya’nın Dünya Kupası üçüncülük maçını ilginç bir atmosferde yaşamıştım. Berlin’e ilk geldiğimde de, daha sonraki ziyaretlerimde de doğuda uzanan geniş bulvarlar, istasyonlardaki eski tarz bilgi panoları, durgunluk ve kabına sığamayan idealler bütünü, beni en az batıdaki yaşam kadar etkilemiş ve oryantalist bir bakış açısından uzak da kaldığım müddetçe, bir şekilde kendisine yakın hissettirmişti. Ne Stasi, ne de Doğu Almanya hakkında önemli bilgilere sahiptim, ama sanki burada yaşamanın ve “birleşme”nin ne anlama geldiğini çok iyi biliyordum. Çocukluğuma dair hatırladığım net anılardan biri 4 yaşımda Berlin Duvarı’nın yıkılış anını televizyonda görmem, hiçbir şey anlamamamdı. Örneğin sinemaya olan merakım ve üzerine çalıştığım konular da çokça kez beni Sovyetler Birliği dönemi ve post-Sovyetler Birliği denklemleri üzerine yoğunlaştırmıştı. Belki de bu noktada Doğu Almanya’ya bir adım daha yaklaşıyordum.

Son dönemlerde, üzerine çokça konuşulan “Elveda Lenin”i sonunda izlemeye karar verdim. Daha yeni, ana karakter Daniel Brühl’ü de içeren ve kaba tabirle “devrim veya sosyal içerikli hareket”lerle ilgili son dönem bağımsız/yarı bağımsız sinemanın starları ve bu starların olayın özünü hem nasıl çok rahat (seyirci tarafından) benimsenebilir, hem de tüketim ilişkisine indirgenebilir hale getirdiğine dair bir ödev yazmıştım. Brühl’ü “Eğitmenler”, “Salvador” gibi filmlerde gördükten sonra “Elveda Lenin”de karşıma çıkacak halini çok iyi tahmin edebiliyordum. Film güzel bir çalışma idi ve tabii ki bir Katalan olan genç aktör Brühl’den bana gerçek bir Doğu Almanya profilini yansıtmasını beklemiyordum. Filmi, saflığı ile kabul ettim. Bir ideali basitçe yermesine ya da övmesine göz yumma konusunda kendimle ilgili çatıştım da. Zira konu Sovyetler Birliği de olsa, Amerika’nın Irak’ı işgali de olsa ve ben hangi ideolojik kampta olursam olayım, “ciddi” bir konu “ciddi” bir biçimde incelenmiyorsa, seyirciye “oradaki yaşamın bir kesiti” olarak sunulması fikrine karşıydım. Yaşam, benim için, genel olarak fazla ciddi bir olguydu; onu rahat ve ti’ye alarak yaşama hakkımı saklı tutmakla birlikte “ağır” konular ağır duygular içermeliydi.

Bu son dönemlerde, kendimi “acı vatan Almanya” tam saha baskısının, derinlemesine bir şekilde altında hissederken ve son Berlin seyahatimde Berlinale’yi (Berlin Film Festivali) bir şekilde ziyaret de etmişken, önce Berlin’de ilgiyle izlenen daha sonra da Oscar heykelciğini kapıp götüren Das Leben der Anderen (Başkalarının Hayatı) karşıma çıktığında, Stasi’yle olan tanışıklığımı işte bu düşüncelerle hatırlamaya başladım. Oscar ödüllerine olan saygım ve ilgim her ne kadar bazen Hıncal Uluç’un (herhangi bir konuda) yaptığı yorumlara karşı olan ilgimle benzer değerlere sahip olsa da, arada bir iyi bir referans noktası olarak algılanabileceğini biliyorum. Tabii ki, Oscarlar çok çok iyi filmlere de gidiyor, ama zaten o iyi filmler gerekli ödülleri başka yerlerden de alıyorlar. Uzun lafın kısası, tam da Oscar ödülünü aldığının ertesi günü izleme imkanını bulduğum bu güzide Alman filmi, kayıtlarıma “son zamanlarda izlediğim en iyi” film olarak geçen filmlerden biri.

Film, bir Stasi ajanının (Gerd Wiesler), bir oyun yazarı olan Georg Dreymann’ı, “batıya olan eğilimlerinden” şüphe edilmesi üzerine izlemesini konu alıyor. 1984 Doğu Almanya’sındaki durumu düşünün: çökmekte olan bir komünist rejim, yavaş yavaş desteğini kesmek zorunda kalan Sovyetler Birliği, batıya olan merak ve batıdakilere olan özlem, artık derinden hissedilmeye başlanmış (ve duvarın varlığı ile birlikte desteklenen) bir bölünmüşlük hissi ve dolayısıyla kokuşmuş bir bürokrasi ve istihbarat teşkilatı. Wiesler’i görevlendiren şefi Anton Grubitz ise görev emrini direkt olarak Kültür Bakanı Bruno Hempf ise yazarımız Dreymann’ın sevgilisi olan aktris Christa-Maria’ya yanık ve onun bazı yasal olmayan ilaçlara olan bağımlılığı ve özgüven eksikliğini suistimal edip ondan yararlanmak isteyecek kadar da çirkin ve yağlı bir adam. Dolayısıyla ortaya, Hempf emriyle Grubitz tarafından Dreymann’ı (ve sevgilisini) izlemek ile görevlendirilmiş Gerd Wiesler’in dramı ortaya çıkıyor. Totaliter bir rejim içerisinde, devlet görevini yerine getirmek için, yıllarca eğitimini aldığı ideolojisinden ödün vermek istemeyen Wiesler, Dreymann’ı tanımaya başladıkça ve Dreymann’ın gerçekten de bir şekilde “batı”ya açılma ve doğunun üzücü durumunu batı ile paylaşma isteklerini gördükçe vicdanı ve görevi arasında tökezlemeye başlayan bir karakter. Ulrich Mühe, Wiesler karakterini başarıyla oynuyor. Müthiş bir soğukkanlılığı, “hayata dair” küçük detaylarla süsleyen ve kendi ideallerini yıktığını fark ettikçe bunu belli belirsiz bir mütevazi kabullenme ile karşılayan Wiesler karakteri için Mühe, Kevin Spacey tarzı bir “soğuk adam” kimliğine bürünüyor.

Olağanüstü bir durgunluk ve sadelik içinde aktarılan film, doğuyu kötülemek ve doğru ideoloji-yanlış ideoloji kavramlarına girmenin (bazı ucuz anti-Sovyet veya anti-kapitalist filmlerde olduğu gibi) veya sözde insancı bir bakış açısıyla “bitti ama o kadar da kötü değildi” tarzı bir demogaji (Elveda Lenin’deki gibi) yerine, dönemin hissiyatına çok güzel bir pencereden bakıyor. Totaliter bir rejimde, iktidar sahibinin, koşullanmış bireyler üzerinde ne denli büyük bir güce sahip olduğunun, ve tam da bu iktidara gelebilecek kişilerin, özellikle çöküş dönemlerinde ne denli içi boş insanlar olabildiğinin, ama bütün bunlar karşısında (aktris karakteri üzerinden verilen) “sistemin belirlediği rolleri kabullenmezsen fazla bir seçeneğin yoktur” tarzı bir söylemin varlığını çok iyi hissettiriyor film. Bu sistem içerisinde Dreymann gibi ulaşılması gerekilen yerlere ulaşmak zorunda olduğunu hisseden ve bunu görev edinmiş kimseler de vardı. Dreymann gibilerinin benzerleri olmaya çalışan ve aslında ortada herhangi bir baskı unsuru olmadığı halde “demokrasi!” diye bağıran bazılarımızın aksine, tam da bu filmin, o dönemki koşullar göz önüne alındığında ucuz bir “doğuyu pisleme” mantığı gütmediğini anlamalıyız. Aynı dönemde, Wiesler gibi, kendini ve yıllar içinde şartlanmış olduğu tüm koşulları sorgulamaya başlayan ve bulunduğu konum itibariyle bir şeylerin değişmesini (ya da en azından bir şeyleri değiştirmeye çalışacak olanlara engel olanları engellemeyi) sağlayabilecek kişiler de vardı. Bu tür rejimlerde yaşanmış ve “gizli” başlıkları altında arşivlenmiş daha birçok olaydan ise benzer türde sanat yapıtları için malzeme çıkacağını da bildiren bir filmdi Das Leben der Anderen.

Tarihsel ve toplumsal gerçekçilik içerikli filmler yapmak iki açıdan zordur: tarihsel gerçekliğin ne olduğu kavramının kesin olarak belirlenebilmesi ve toplum olaylarını anlatırken tarafsızlığı (veya tüm tarafları) yansıtabilme. Bu iki kaideye uymayan filmler ya başarısızdır, ya da özellikle propaganda, belgesel veya kurmaca amaçlı çekilmiş filmlerdir. Florian Henckel von Donnersmarck’ın ödüllü filmi tarihsel bir süreci başarılı bir anlatımla çıkarıyor karşımıza. Almanlar başarılı filmler yapıyorlar bu dönemlerde. Kendi tarihleri ve kültürleri ile ilgili bol bol malzemeleri ve muhakkak ki modern zamanlarla birlikte özümsedikleri önemli bir felsefe geçmişleri var. Filmin sonlarına doğru, olaylar çözüldükçe drama artıyor ama ne yönetmen ne de başarılı senaryo, bu noktada bile, yoğun duyguları aktarabilmek için yoğun sembollere başvurmuyor. Ne duvarın yıkılmasını ne de ikonik heykellerin ortadan kalkmasını izliyoruz. Ne doğuya penetre eden batılı kapitalist firmalar, ne de batıya doğru hınca hınç göç eden işsiz doğulular. Değişen fikirleri, idealleri, sahip olduğu konumu ve işi ile birlikte özünde hep varolan ve tutarlı kalan insancıllığı ile şimdi iki kültüre ve tek bir ulusa (ulus-devlet tartışmasına tabii ki girmeyeceğim) ait caddelerde kendi ufak nostaljisini yaşayan bir Gerd Wiesler benliğine ve geçmişine değilse de, düzenli ve baskıcı bir vahşete veda ediyor. Hayatını ve güzelliğini “iyi insan için yazılan bir sonata” (filmde Dreymann’ın hazırladığı son eserin ismiş: “Sonata for a Good Man”) ve tüm insalara armağan ediyor. Bizler bugün ve tekrar, belki üzüntüyle DDR’e ve Palast der Republik binasına, “başkalarının hayatı” ise Stasi’ye güzel bir elveda çekiyor.

"salvador" üzerine

manuel huerga'nin yonettigi, daniel brühlün salvador puig antichi canlandırdığı film.

"moda" üzerine düşündürten bir film oldu beni. ilk defa el crimen del padre amaro ile tanıştığım ve birçokları gibi benim de rahatça benimsediğim gael garcia bernal geldi öncelikle aklıma. amores perros ve la mala educacionda karakterini oturtan bernal'i, motorcycle diariesde izlemek, iyi bütçeli, naif bir "che" anlatımı sorusu ile birlikte, benimseyebileceğimiz bir devrimci profili çizdi bile. "benimseyebileceğimiz"den kastım, sanki biraz oyunculuk ve iyi bir makyaj ile, güzel bir set önünde kendimizi yerine koyabilmemiz anlamında tabii. "önemli" konularda, ünlü ve belirli karakterler sonucunda kendi kimliğini oturtmuş oyuncuların oynamasının anlamı ne olabilir? gael garcia bir orta amerikalı (meksika), daniel brühl, canlandırdığı karakter gibi bir katalan ve eminim ki her ikisi de en az, birçok gencin içinde deniz gezmişi hissettiği kadar hissettiler oynadıkları karakterleri. zaten soru da buradan geliyor.

filme dönersek: salvador puig antich, baba karakteri ile çatışma halinde olan, orta-yüksek gelir tabaka bir ailenin çocuğu. kendi iç çelişkilerinden biri de muhakak ki, daha sonra hapishanede gardiyanın da kendisine ifade ettiği gibi "burjuva devrimcisi" olup olmadığıdır. manuel huerga filmle birlikte kesinlikle bu duygunun üzerine oynuyor. "burjuva bir aktörü, burjuva bir seyirci kitlesine sunarak" diyebilecek kadar kaba bir prototip kurabiliriz. 1970'ler kamplaşmasının bir parçası olmayı, evde hiçbirşey yapmadan sessiz durmaya, ve futbol seyretmeye yeğleyecek kadar da girişimci (!) kendisi gibi birkaç arkadaşı ile birlikte, banka soyarak elde ettikleri parayı, işçi hareketlerine sermaye olarak kazandırmak istiyorlar. film boyunca, "mil" adı verecekleri bu örgütlerinin herhangi bir sendikal veya diğer işçi örgütlenmeleri ile ilişkiye girdiğini görmüyoruz halbuki. peki o zaman puig ve arkadaşları neyi amaçlıyorlardı? aslında, karşı durmaları gereken bir şey olduğunu farkeden bir grup genç olarak, "almaları gereken bireysel tavırları kolektif bir bütün içinde alabildiklerini görebilen" bir grup insanı mı? aslında, huerga, bu sorgulamayı karakterlere yaptırdığı gibi izleyiciye de yaptırırken, eminim kendisi de sıklıkla aynı süreçten geçmişti.

ufak bir flashback'le filmin başında akan jenerikteki "che ve diğerleri" görüntülerini hatırlayayım. çok mu tanıdık demeliyiz? puig'in "mil" grubunun hareketleri 1973 civarlarında gerçekleşiyor. dolayısıyla, (her ne kadar filmde bunu dile getirmese de) ilk seçimle iktidara gelen sosyalist lider salvador allendenin pinochet'nin kanlı darbesi devrilmesi anını televizyondan izlemelerine karşı verilen coşkulu tepkiye, "evet, gerçek devrimci ruhu bu" mu demeliyiz yoksa "mütevazi ama içten bir içerik ile tutarlı davasını yansıtmaya devam ediyor yönetmen" diye ümitlenmeli miyiz? die fetten jahre sind vorbeida genç anarşistlerin (!) iç çelişkilerini en saf haliyle dışarı vurmalarına yardımcı olacak bir zengin patron karakterimiz vardı. bakınız ki, o filmin de başrol oyuncusu daniel brühlidi. 1970ler anarşisinden ziyade 68 kuşağı'nın 2000ler versiyonu olarak berlin sokaklarında gezinen arkadaşlarımız, gerçek 68liler gibi "freelove" olgusunu kabullenip, iç çatışmalarına gem vurabilecekler miydi, bunu izledik. sinir bozucu derecede gerçekçi ve içten gelmişti o reçete. burada ise, gittikçe başarılı bir duygusallığa kayan, içten içe "puig benim" dedirten ama bir yandan da, sırf bu yüzden ufak karın ağrıları çektiren güzel bir film var elimizde.

puig'in, ne kadar da konu ile ilgisi olduğu konusunda seyirciyi çelişkiye düşüren ufak aşk hikayesinin (tabii ki, filmin ikinci yarısından sonra tamamen drama'ya dönüşen yapısına katkı olması için konulmuştu) dişi kahramanı da, gene bu "yöre"lerden ve bu "janr"lardan ingrid rubioki, bu güzelliği en belirgin olarak noviembrede izlemiştik. taşlar iyice yerine oturuyor. malesef karşımızda, "celebrity"lerden oluşan bir anarşist çete ve yandaşları ve yoldaşları var. kendimizi biraz fazla özdeşleştirebiliyor olmamızdan korkuyorum. çünkü, gerçekten de 1970ler ispanya'sında (elbette 1975'e kadar) sokağa "ölmek" için çıkanlar, bir film setinde yapma tabancalarla birbirlerine ateş edip, filmlerinin galasına güzel arabaları ile gidecek değillerdi. ve biz de "kanyon" sinemasında filmi seyrettikten sonra, eve sağ salim gideceğimizi bilirken, ya da en azından sokakta çatışmalardan değil de, metro hattına yanlışlıkla inebilecek bir "doğalgaz çalışması sondaj ekibi aleti" yüzünden hayatımızın tehlikede olabileceğini düşünürken; o "gerçek" mücadeleyi 138 dakikalık ufak bir porsiyon olarak almış olmuyor muyuz? "mücadele" hevesimiz de bu ufak 2 saatlik porsiyonlar ve artık "ailemizden" sayılan bu tanıdık aktörlerle birlikte harcanıp gitmiyordur umarım, diye düşünerek ayrılmama neden olan, artık-duygusallığa-vurulduğu-andan-itibaren en azından samimi ve güzel bir duygusal; öncesinde de hazmedilebilir bir "anarşiye giriş" temalı film.

metroda dönüşte, ellerinde tespihli iki mütevazi seyirci, "yeteri kadar sınıf çatışması"nın sergilenmediğinden dem vuruyorlardı. bir tanesi diğerine "sovyet sinemalarında bazı örneklerini bulabileceğini" söylerken (izlemediğim) eve dönüşten kat be kat iyi, ve sinema-tarih buluşması kapsamındaki filmler arasında, izledikleri en iyi film olduğunda hem fikirdiler. şükür ki, herhangi bir boru metroya isabet etmedi veya eve dönüşlerimizde, serseri kurşunlardan birine denk gelmedik.

the wind that shakes the barley

the wind that shakes the barley üzerine:

başı, sonu ve her yönüyle yüze vurulan tokatların sadece, kendi içeriği ile sınırlı kalmadığı film. hikayesi anlatılan dönemin, hikayeyi anlattığı dönemde yarattığı etkinin ötesinde; anlatılmasının ne kadar münasip olduğu da tokat gibi sarsan film. ama anlayana.

bir bayram günü taksim'de, hem de alkazar sineması'nda, iklimler gibi, ve gene cannes üzerinden gelen ve salonu dolduran yapıt. salonda, en şıkından, en "entelektüel"ine; gevezesinden, pür dikkatine tam bayramlık bir seyir. filmin künyesi ekrandan akmaya başladığı ilk andan itibaren neredeyse tamamı dolu salondan bir iki kişi hariç herkes kaçarcasına ayrılıyor. kimse, film boyunca sineye çektiklerini akan yazıyla bile bütünlemeye yaraşmayacak. "güzelmiş" ler, gülüşmeler, "alacağımı zaten aldım" snoblukları da değil kaçanlarınki; ya da yazıların akmasını beklemeliyim güdüsü ile de hareket etmiyor kalanlar. bu seyircinin almak istediği bu. 1.5 saatimiz ve birkaç ytl'lerimizi tükettik, evimize gidelim. sokağa çıkacağız, istiklal caddesi'nin keşmekeşinde; bayram sebebiyle bağcılar'dan avcılar'a kadar istanbul'un her türlü varoşu ve varlıklı semtinden akan insanların arasına karışacağız. sinema perdesinden iliklerimizin içine kadar inen o kutsal görüntüler çoktan yerlerini, sokağın ortasına sereserpe yatmış dilenci; ve az önce yanından geçen bayana laf attığı yetmiyormuş gibi üzerine bir de "öyle götü sikeyim" diyen herifin salyalarına bırakacak. bunların hiçbiri, kardeşin kardeşi öldürebileceği raddeye gelecek kadar bölün(dürül)müş ve kafası karıştırılmış bir hareketin bile yerini dolduramayacağı kadar içi boşlaştırılmış ve özenle manasından arındırılmış zihinleri şaşırtmayacak, etkilemeyecek.

kaçan, kaçtığı ile kurtulacak. babam ve oğluma (kendince) bilgili ve entelektüel bir çevreden "çok ağlatıyor ama" diye tepki göstermiş bir seyirci bu. sadece kendi nostaljisine tahammül edebilen, onu bile içine sindiremeyen bir grup belki de. "korkuyorum damien" diye ağlayan çocuğu; etinden zorla ayrılan tırnakları, kesilmeyen silah gürültülerini ve uğruna savaşacaklar için aşk ideallerini geride bırakanları hiçe sayacaklar (hayır, burada, filmde emeği geçenlerin isimlerinin akmasını bekleyerek onlara gösterilecek saygının hiçe sayılmasından bahsetmiyorum. o, bizi sarmalayan sinemanın büyüleyici ışığının, ve beynimizi salamura eden o gerçekliğin (kurgusal da olsa) hakkını vermemekten bahsediyorum.) belki de bunları yaşadıkları, yüzleşemedikleri için. belki, yaşamamaları gerekip yollarına devam etmeleri öğütlendiği için. postmodernitenin, anlamları daralttığı, idealleri manasızlaştırdığı, kafaları allak bullak ederek sinema salonundan insanları kaçırdığı o kaotik ve kabullenilemez kaçış bu. damien'ın, uğruna öz kardeşinden ve aşkından bile vazgeçebildiği; beni yanında sinemaya götüren ve yıllarca bakan, büyüten babamla çatışmak durumunda kalacağımız gibi.

manaları (sorgulasın, sorgulamasın) algılamayarak ucuzca kaçanlara inat, hisleri körü körüne tetikleyen film.